Symposium van het APH (vereniging van ziekenhuispedagogen) op 14 april 2008

De hoogtepunten van het (Franstalige) symposium van de Vereniging van ziekenhuispedagogen, dat op 14 april plaatsvond in de normaalschool te Nijvel. Vooral veel bezoekers uit Brussel en Wallonië. Ook aanwezig: onderwijzers uit het type 5 (ziekenhuisscholen) en vrijwilligers van verenigingen die zieke kinderen thuis bezoeken. 

Het thema: «Diverse visies op de hedendaagse adolescentie en uitwisselingen van ervaringen». Verwelkoming door Christian Lieutenant, Voorzitter van APH (Association des Pédagogues Hospitaliers).   

We kunnen hier onmogelijk alle behandelde onderwerpen en alle tussenkomsten weergeven, maar voor meer informatie kunt u altijd terecht op www.aph.be. Daar vindt u ook de documenten¹ over ziekenhuisonderwijs en bijzonder onderwijs « type 5 ».

Een beknopt overzicht van de sprekers en de workshops.

1.Elisabeth Cauchon, gespecialiseerde onderwijzeres in de ORL-dienst van het Kinderziekenhuis Armand Trousseau (Parijs) lichtte een pedagogisch project toe rond duurzame ontwikkeling  en biodiversiteit, met foto’s van Yann Arthus Bertrand.

De foto’s vormen de aanleiding om na te denken over de schoonheid van de soorten, de biodiversiteit en de rijkdom van de ons omringende natuur. Zo worden de kinderen van de klas gesensibiliseerd rond ecologie. Zij kiezen elke week een thema en dan kiest een kind 1 foto. Die wordt in groep besproken en elk kind schrijft op wat de foto oproept. 

De pedagogische doelstellingen zijn veelzijdig: nadenken over diersoorten, hun leefwereld, hun eetgewoonten... De foto’s geven dan weer aanleiding tot vragen over esthetiek, aardrijkskunde, geschiedenis, wetenschap... 

Het project smeed ook banden tussen zeer uiteenlopende kinderen, die soms slechts korte tijd in het ziekenhuis verblijven. 

2. Rondetafelgesprek: psychiaters en pedagogen en hun visie op de « hedendaagse adolescentie ».

Moderator : Yves Robaey, Hogeschool Brussel

Thierry Lebrun, Hoofdarts Psychiatrie, La Petite Maison de Chastres. 

Professor Antoine Masson, Psychiater, Psycho-analyst, verantwoordelijke fdeling consultatie « Adolescenten en jongvolwassenen » van het Centre Chapelle-aux-Champs te Brussel, docent in F.U.N.D.P. Namen en UC Leuven.

Professor Bernard Rey, Dienst Pedagogische Wetenschappen, ULB 

Thierry Lebrun

De adolescentie is een mutatieproces van de sociale verhoudingen, dat zich in de eerste plaats uit in de relatie tussen twee generaties.

Deze fysische en psychologische mutatie heeft een impact op de adolescent, maar ook op de volwassenen (ouders, familie, school, begeleider...). 

Het lichaam ondergaat veranderingen tijdens de adolescentie. Men moet een eigen mannelijke of vrouwelijke stijl ontwikkelen, ook al bestaan er geen kant-en-klare formules. 

Men wordt zich bewust van existentiële vragen die futiel kunnen lijken, maar moeilijk te beantwoorden zijn. Wat is de zin van het leven? Wat is geluk? Waarom moeite doen als we toch moeten sterven? 

Als volwassene moeten we waarden overdragen. De adolescent moet op zijn beurt beseffen dat volwassenen soms meer weten, maar niet altijd de waarheid in pacht hebben. 

Volgens dokter Lebrun creëert de adolescent zijn eigen overtuigingen, dus niet vanuit weerstand tegen - noch vanuit totale aanvaarding van de overtuigingen van de volwassene.  

Wat bindt de adolescenten en de volwassenen?

Het instituut ‘huwelijk’ staat op de helling. We kennen tegenwoordig homohuwelijken, nieuw samengestelde gezinnen, eenoudergezinnen... We verliezen ons houvast, onze waarden, de tradities. 

Aspecten als het leefmilieu of de strijd tegen het racisme zijn gemakkelijke concepten om achter te staan. Maar vaak verbergen de grote thema’s meer persoonlijke angsten. Veel volwassenen maken zich bijvoorbeeld zorgen over het diploma, dat beelden oproept als werkzekerheid, een goed inkomen, aangenaam werk... Jongeren op zoek naar de zin van het leven worden gevoed door de angsten van hun ouders. Zij moeten een persoonlijk project uitwerken, ondersteund door de sociale relaties.  

De zoektocht naar een eigen identiteit wordt mee bepaald door de maatschappelijke, familiale en culturele context. Het is belangrijk tussen dit alles een goed evenwicht te vinden. In een sterk veranderende wereld moet de jongere eigen bakens vinden. 

Het ondersteunen van het ideaal van samen zijn en de noodzaak aan anders zijn. Afdwalen voorkomen en zich niet laten uitsluiten door des sociale structuren.

Antoine Masson

Het mysterie als transformatiehandleiding van de adolescent?

De adolescentie is een periode, waar diverse krachten op elkaar inwerken en het is ook een ontwikkelingsfase. Het is een volwaardige initiatie. Dat houdt in: het verlies van referentiepunten, het in vraag stellen en het zoeken naar oorzaken.  

De volwassenen moeten de adolescent vertrouwen geven om deze transformatie te beleven, om fouten te maken. De psychische waarden dienen als handleiding om de transformatie door te maken. Er bestaan steeds meer regels, wetten, procedures.... terwijl er te weinig symbolische referentiepunten zijn. 

Oorspronkelijk deed men een beroep op de mythologie, die later plaats maakte voor de religie met haar mysteries: reïncarnatie, de drievuldigheid... 

De huidige maatschappij focust op het « materiële », het mysterie en de symbolen zijn verdwenen als houvast.

Voor de adolescent is de commerciële wereld een rechtlijnige wereld zonder dubbele bodem. Ideeënloze lichamen die hun genot halen uit goederen. 

Autoriteit is enkel mogelijk in het weten, zoals de foto’s van Yann Arthus Bertrand: de jongeren begrijpen dat dit nuttig kan zijn voor hen. 

Wij moeten behouden wat essentieel is om de nodige autoriteit te verkrijgen door jongeren een houvast te kunnen bieden.

Bernard Rey

Waarom is het leven waard geleefd te worden?

Het standpunt van de onderwijzer.  

Onderwijzers moeten omgaan met adolescenten, wat niet altijd gemakkelijk is en tot pijnlijke situaties kan leiden.

Bernard Rey vertelt twee anekdotes : 

1. En 1996 wordt hij gecontacteerd door de directrice van een Brusselse school, met vooral jongeren uit gegoede families. Daar is een probleem met de discipline. Een lerares wiskunde zegt: « U begrijpt ons probleem niet. Als ik de leerlingen vraag een blad papier te nemen, moet ik ze één voor één afgaan. Dat is vermoeiend. Ze zijn lief, maar ik moet ze telkens weer persoonlijk overtuigen. » 

2. Een les wiskunde in een vierde jaar middelbaar. Rey woont de les bij als observator. Twee jongeren babbelen en de leerkracht zegt: « Delphine, hou op met praten en begin te werken». Het meisje houdt op met praten en heeft blijkbaar opnieuw aandacht voor de les. De lerares stelt een vraag aan de klas. Delphine steekt de hand op en antwoordt. De lerares zegt: « niet juist, je vergat de haakjes ». Delphine fluistert tegen de vriendin naast haar: « Zie je wel, ze heeft een hekel aan mij.». 

Het meisje ziet de opmerking van de leerkracht als een persoonlijke agressie. Voor Rey gaat het puur om afspraken: er wordt niet gebabbeld in de klas en in wiskunde gelden specifieke regels. Hieruit blijkt dat adolescenten regels van volwassenen zien als onrechtvaardige agressies aan hun persoonlijk adres. 

Hoe kunnen we de jongeren duidelijk maken dat regels belangrijk zijn en niet bedoeld als aanvallen tegen hen? Dat ze hen zelfs nuttig kunnen zijn?

Niemand kan die vraag afdoend beantwoorden. Maar we weten wel waarom contacten tussen volwassenen en adolescenten soms moeizaam verlopen. 

Ooit was er een tijd waarin adolescentie niet bestond. In de Middeleeuwen was men geen kind meer vanaf 7 of 8 jaar. Men werkte en leefde mee met de volwassenen. Zo verwierf men de nodige sociale vaardigheden. Rond de 15de eeuw maakten de eerste scholen hun opwachting. Plaatsen waar jongeren samen kennis verwerven.  

Philippe Ariès(1) opperde het idee dat het samenbrengen van jongeren op school, een nieuwe dimensie verleende aan de kindertijd. Jongeren worden opgesloten in colleges, los van de maatschappij met haar sociale, economische en arbeidsverplichtingen. Dit verleende de jongeren een nieuw statuut. Ze werken aan hun maatschappelijke integratie. 

Jongeren worden niet geleid door de verplichtingen van het echte leven. Ze beleven een angstwekkende periode. Zelf indien ze de maturiteit bereiken op intellectueel, seksueel of fysiologisch niveau, worden ze buiten de maatschappij gehouden. Daarom is de verhouding met volwassenen en docenten moeilijk. 

We bereiden hen voor op hun latere leven, zonder dit leven met hen te delen. Daarom hebben ze het gevoel dat wij hen willekeurige regels opleggen.

(1) Philippe Aries, Franse historicus en journalist, 1914-1984. 

Publiek debat

Enkele losse flarden, opgetekend tijdens het debat.  

• Hoe kunnen we zin geven aan wat we doen? Zich niet laten overtuigen dat de maatschappij zinloos is. Anders kunnen we niet verwachten dat jongeren zich inzetten voor hun toekomst.

• De adolescentie als initiatie moet een begin en een eind hebben, verlopen volgens regels en afspraken... Het overgangsritueel moet opnieuw uitgevonden worden.

• Niet vergeten dat deze leeftijdscategorie werd ingezet in alle wereldconflicten, niet zelden als kanonnenvoer.

• Wat is volwassen zijn? Jonge meisjes op een forum: Het verschil tussen volwassenen en jongeren? Er is er geen! Zij weten evenmin waar ze naartoe gaan, maar ze hebben wel meer zelfvertrouwen.

• Geslaagd zijn meet je niet af aan resultaten of aan een diploma. Het gaat om telkens weer een beetje beter doen. De leerkracht is er om de eventuele hinderpalen weg te werken. Jammer genoeg is deze visie in de praktijk niet altijd haalbaar.

• Regels komen op een rationele manier tot stand. Als we de jongeren hiervan kunnen overtuigen, zullen ze beter begrijpen wat het nut ervan is.

Workshops (namiddag)

Men had de keuze uit verschillende workshops: informatica, onthaal en begeleiding van stagiaires, gezondheidsonderricht, nieuwe technologie, onderwijs aan huis, « reis rond mijn kamer »... Elke workshop had een aantal ondergeschikte thema’s en er was tijd om de debatteren. 

Vervolgens kwamen alle deelnemers samen in het auditorium voor het besluit van de dag. Een cd-rom met de behandelde thema’s is verkrijgbaar bij APH.